Trung thu là tết thiếu nhi
Mà sao người lớn lại đi là nhiều.
Đi nhiều rồi lại làm liều,
Làm liều rồi lại có nhiều thiếu nhi.
Thứ Ba, 21 tháng 9, 2010
Những cái nhất của nhà Hậu Lê
Nhà Hậu Lê là triều đại lớn trong lịch sử Việt Nam, mặc dù quyền bính thăng trầm không dứt nhưng triều đại này có những đóng góp tích cực cho sự phát triển của đất nước và để lại dấu ấn sâu đậm trong xã hội trên mọi phương diện. Những cái nhất dưới đây phác họa phần nào hình ảnh về vương triều này.
Thời Lê Sơ : 100 năm ánh sáng và bóng tối
Trong lịch sử dân tộc ta, có thể nói thời Lê Sơ là một thời kỳ xán lạn. Sau năm thế kỷ độc lập và văn hiến nhờ những tướng tài, vua giỏi, và trí thức lớn của các đời từ Ngô tới Trần, nhà Hồ có tội để mất nước (1407) vào tay nhà Minh.
Nhưng rồi khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ (1418) đưa tới những chiến thắng vang dội khiến quan quân Minh phải rút về Tàu; nền độc lập dân tộc được phục hồi, một triều đại mới được thành lập. Ánh sáng của tự chủ tự do đã lại trở về với Đại Việt, với kinh đô cũ Thăng Long được triều Lê Sơ cho một tên gọi mới là Đông Đô để phân biệt với Lam Kinh ở Thanh Hóa, còn gọi là Tây Đô hay Tây Kinh.
Chút tình đầu
Đỗ Trung Quân
Những chiếc giỏ xe chở đầy hoa phượng
Em chở mùa hè của tôi đi đâu?
Chùm phượng vĩ em cầm là tuổi tôi mười tám
Thuở chẳng ai hay thầm lặng – mối tình đầu
Mối tình đầu của tôi có gì?
Chỉ một cơn mưa bay ngoài cửa lớp
Là áo người trắng cả giấc ngủ mê
Là bài thơ cứ còn hoài trong cặp
Giữa giờ chơi mang đến lại… mang về.
Mối tình đầu của tôi là anh chàng tội nghiệp
Mùa hạ leo cổng trường khắc nỗi nhớ vào cây
Người con gái mùa sau biết có còn gặp lại
Ngày khai trường áo lụa gió thu bay…
Mối tình đầu của tôi có gì?
Chỉ một cây đàn nhỏ
Rất vu vơ nhờ bài hát nói giùm
Ai cũng cũng hiểu – chỉ một người không hiểu
Nên có một gã khờ ngọng nghịu mãi… thành câm.
Em hái mùa hè trên cây
Chở kỷ niệm về nhà
Em chở mùa hè đi qua còn tôi đứng lại
Nhớ ngẩn người tà áo lụa nào xa.
===
Bài hát: Phượng hồng
Nhạc: Vũ Hoàng
Thơ: Đỗ Trung Quân
Thơ viết ở biển
Hữu Thỉnh
Anh xa em
Trăng cũng lẻ
Mặt trời cũng lẻ
Biển vẫn cậy mình dài rộng thế
Vắng cánh buồm một chút đã cô đơn
Gió không phải là roi
mà vách núi phải mòn
Em không phải là chiều
mà nhuộm anh đến tím
Sóng chẳng đi đến đâu
nếu không đưa em đến
Dù sóng đã làm anh
Nghiêng ngả
Vì em
Trăng cũng lẻ
Mặt trời cũng lẻ
Biển vẫn cậy mình dài rộng thế
Vắng cánh buồm một chút đã cô đơn
Gió không phải là roi
mà vách núi phải mòn
Em không phải là chiều
mà nhuộm anh đến tím
Sóng chẳng đi đến đâu
nếu không đưa em đến
Dù sóng đã làm anh
Nghiêng ngả
Vì em
---------
Bài hát: Biển, nỗi nhớ, và em
Thơ: Hữu Thỉnh
Nhạc: Phú Quang
Em xa anh, trăng cũng chợt lẻ loi thẫn thờBiển vẫn thấy mình dài rông thế
Xa cánh buồm, một chút đã cô đơn
Gió âm thầm không nói
Mà sao núi phải mòn
Anh đâu phải là chiều
Mà nhuộm em đến tím
Sóng có nghĩa gì đâu
Nếu chiều nay anh chẳng đến
Dù sóng đã làm em nghiêng ngã vì anh.
Thành phố tình yêu và nỗi nhớ
Nguyễn Nhật Ánh
Hàng me xanh ngắt
Có tự bao giờ
Mà nay đứng đó
Cho em làm thơ
Con đường ta qua
Đến nay bao tuổi
Em qua trăm buổi
Em lại nghìn lần
Sao còn bối rối
Khi cầm tay anh.
Bầu trời hình vuông
Nằm trên cao ốc
Mặt trời đứng nấp
Sau những mái nhà
Để dành bóng mát
Cho người đi xạ.
Em ơi, lắng tai
Nghe thành phố thở
Bằng tiếng sóng vỗ
Dưới những thân tàu
Bằng hương rừng già
Trên vai bộ đội
Bằng hương đồng nộị
Thanh niên xung phong
Bằng mùi dầu xăng
Bằng bao tiếng động
Âm thanh cuộc sống.
Gõ đến ngày đêm
Anh đi cùng em
Qua trăm góc phố
Lòng chẳng hề quên
Từng viên đá nhỏ.
Nay chiến trường xa
Dẫu nhiều gian khổ
Trái tim thành phố
Vẫn đập trong người
Như là cuộc sống
Như là tình yêu
Như là nỗi nhớ
Suốt đời mang theo
---------
Bài hát: THÀNH PHỐ TÌNH YÊU VÀ NỖI NHỚNhạc: Phạm Minh Tuấn
Thơ:Nguyễn Nhật Ánh
mà nay đứng đó cho em làm thơ.
Con đường ta qua đến nay bao tuổi
em qua trăm buổi em lại ngàn lần
mà sao bối rối khi cầm tay anh
Em ơi hãy lắng nghe
Em ơi hãy lắng nghe, nghe thành phố thở
bằng tiếng sóng vỗ dưới những thân tàu
bằng hương rừng già trên vai bộ đội
Bằng gương đồng đội thanh niên xung phong
bằng những tấm lòng chờ mong chờ mong
Em ơi hãy lắng nghe
Em ơi hãy lắng nghe, nghe thành phố thở
Bằng đôi chim nhỏ bay giữa bầu trời...
Bằng đôi nụ cười trên môi chờ đợi
Bằng hoa phượng đỏ thương ai trao ai
Tươi thắm cuộc đời ta xây tương lai
Từ nơi chiến trường xa nhiều gian khổ
Vẫn mang trong lòng trái tim thành phố
Như là cuộc sống...
Như tình yêu...
Và nỗi nhớ... suốt đời, suốt đời mang theo.
Những ca khúc gợi nhớ về thời ấu thơ
Tuổi thơ bé với biết bao mộng mơ, vụng dại đã trở thành cảm hứng cho nhiều nhạc sĩ. Dưới đây là 10 ca khúc quốc tế nổi tiếng, ghi lại những ký ức về một thời trong trẻo, ngây thơ.
1. "Yesterday Once More" - The Carpenters
"... All my best memories
Come back clearly to me
Some can even make me cry
Just like before
It's yesterday once more..."
"... Những kỷ niệm đẹp nhất
Chợt ùa về trong tôi như thưở nào
Nhiều điều còn khiến tôi rơi lệ
Hệt như những ngày xưa cũ
Ngày hôm qua trở lại..."
 |
| Ban nhạc The Carpenters. Ảnh: Dailymail. |
Ca khúc đã trở thành bất tử của nhóm nhạc nổi tiếng The Carpenters. Yesterday Once More nằm trong album Now and Then phát hành năm 1973 và đã đạt vị trí số một ở nhiều bảng xếp hạng trên thế giới. Bài hát có thể khiến bất kỳ ai cũng bồi hồi, xao xuyến mỗi khi giai điệu du dương cùng giọng hát ấm áp của nữ ca sĩ Karen Carpenter cất lên. Người nghe như tìm thấy chính tuổi thơ của mình với biết bao kỷ niệm tươi đẹp trong từng câu hát. Ký ức thời thơ ấu là những gì thân thuộc nhất, đáng nhớ nhất trong cuộc đời mỗi con người mà sẽ chẳng bao giờ có thể tìm lại được. Trong nhịp sống quay cuồng và hối hả hôm nay, đôi khi chúng ta cũng cần có một chút khoảnh khắc tĩnh lặng trong tâm hồn để "hồi tưởng lại ngày hôm qua."
2. "Que Sera, Sera" (Whatever Will Be, Will Be) - Doris Day
"... When I was just a little girl
I asked my mother, what will I be
Will I be pretty, will I be rich
Here's what she said to me
Que sera, sera, whatever will be, will be...".
"... Ngày trước khi mới chỉ là một cô bé
Tôi thường hỏi mẹ tôi rằng khi lớn lên con sẽ thế nào
Liệu con có xinh đẹp, giàu có
Và mẹ tôi đã trả lời rằng
Biết ra sao ngày sau, điều gì đến sẽ đến..."
 |
| Ca sĩ Doris Day. Ảnh: FF. |
Khi còn thơ bé, ai cũng đều thắc mắc không biết tương lai mình sẽ ra sao, điều gì sẽ xảy ra và thường hay hỏi cha mẹ những câu hỏi ngây ngô đó. Điều này cũng được thể hiện trong ca từ của Que Sera Sera - một trong những bài hát ru nổi tiếng nhất trên thế giới, do nữ ca sĩ kiêm diễn viên Doris Day thể hiện. Que Sera Sera lần đầu tiên xuất hiện trong bộ phim The Man Who Knew Too Much năm 1956. Ngay sau đó, ca khúc này đã giành giải Oscar cho "Bài hát trong phim hay nhất". Những giai điệu trong sáng, tươi vui của Que Sera Sera đưa người nghe trở về với sự ngây thơ, hồn nhiên khi còn là một đứa trẻ. Ca khúc này cũng mang triết lý, rằng tương lai là thứ không thể nói trước được, mọi điều đều có thể xảy ra, cái gì đến sẽ đến. Người yêu nhạc Việt Nam cũng từng biết đến Que Sera Sera với phiên bản tiếng Việt có tên Biết ra sao ngày sau.
3. "This Used To Be My Playground" - Madonna
"... This used to be my playground
This used to be my childhood dream
This used to be the place I ran to
Whenever I was in need of friend..."
"... Nơi đây đã từng là sân chơi của tôi
Nơi đây là từng là giấc mơ thuở thơ ấu của tôi
Đã từng là nơi tôi chạy đến
Mỗi khi cần một người bạn..."
Đây là bản ballad nổi tiếng của nữ hoàng nhạc pop Madonna và từng leo lên vị trí cao nhất của bảng xếp hạng âm nhạc Mỹ Billboard vào năm 1992. This Used To Be My Playground là lời tâm sự buồn của một người khi thăm lại nơi đã gắn bó với tuổi thơ mình. Con người ấy bùi ngùi nhớ lại những kỷ niệm xưa cũ và cảm thấy luyến tiếc một thời đã qua. Cuộc sống thật quá ngắn ngủi và thời gian cứ lặng lẽ trôi đi để khi nhìn lại, ta cảm thấy mình đang già đi. Lúc đó, tuổi thơ trở thành những ký ức không thể nào quên và sẽ mãi lưu giữ trong tâm trí của mỗi người.
4. "Childhood" - Michael Jackson
"... Have you seen my childhood?
I'm searching for that wonder in my youth
Like pirates and adventurous dreams
Of conquest and kings on the throne..."
"... Bạn đã trải qua một tuổi thơ như tôi chưa?
Tôi tìm kiếm những điều tuyệt vời nhất của thời ấu thơ
Như tên cướp biển với những ước mơ được phiêu lưu
Như cuộc chinh phục ngai vàng của các ông vua..."
Ai cũng từng mơ ước tìm hiểu và khám phá những điều kỳ diệu của cuộc sống khi còn thơ bé. Ca khúc Childhood của ông vua nhạc pop Michael Jackson vẽ nên một thế giới tuổi thơ mà ở đó có những cuộc phiêu lưu, những câu chuyện thần tiên. Lời ca của Childhood còn có ý nghĩa sâu sắc khi chống lại sự phân biệt đối xử trong xã hội. Câu chuyện kể của một cậu bé lang thang ẩn chứa trong từng câu hát đã thực sự khiến người nghe cảm động. Cậu bé ấy từng trải qua một tuổi thơ cơ cực khi bị mọi người xa lánh, kỳ thị nhưng cậu vẫn không ngừng ước mơ và luôn tìm kiếm những điều tốt đẹp nhất trong cuộc sống. Đến khi trưởng thành, chính tuổi thơ với những nỗi đau và sự nếm trải đã biến cậu bé lang thang ngày nào trở thành một con người có tâm hồn và trái tim rộng mở.
5. "Those Were The Days" - Mary Hopkin
"... Those were the days my friends
We thought they'd never end
We'd sing and dance forever and a day
We'd live the life we choose
We'd fight and never lose..."
"... Những ngày xa xưa đó, bạn của tôi ơi
Chúng ta đã nghĩ sẽ không bao giờ kết thúc
Chúng ta mãi ca hát và nhảy múa cho đến một ngày
Ta sẽ sống một cuộc đời mà mình đã lựa chọn
Ta sẽ đấu tranh và không bao giờ thất bại..."
 |
| Ca sĩ Mary Hopkin. Ảnh: Mail. |
Những giai điệu đậm chất dân ca Nga của nhạc sĩ Boris Fomin đã chinh phục hàng triệu người nghe trên thế giới qua nhiều thế hệ. Ca khúc này có tên gốc là Дорогой длинною và đã được dịch ra rất nhiều ngôn ngữ khác nhau, trong đó có cả tiếng Việt (Tình ca du mục). Nhưng nổi tiếng hơn cả vẫn là phiên bản tiếng Anh Those Were The Days với phần thể hiện của nữ ca sĩ Mary Hopkin. Khi lớn lên, con người luôn bị cuốn theo công việc, dự định và những lo toan trong cuộc sống thường ngày. Đến khi bất chợt gặp lại những người bạn cũ rồi cùng ngồi bên nhau ôn lại kỷ niệm thời thơ ấu, lúc đó chúng ta dường như được sống lại những ngày tháng trước và những giây phút ấy thực sự rất đáng trân trọng. Đó chính là nội dung của Those Were The Days.
6. "Forever" - Stratovarius
"... I stand alone in the darkness
The winter of my life came so fast
Memories go back to my childhood
To days I still recall..."
"... Tôi đứng một mình trong bóng tối
Mùa đông của cuộc đời, ôi sao đến thật nhanh
Những ký ức đưa tôi quay trở lại thời thơ ấu
Cho đến tận bây giờ tôi vẫn nhớ..."
 |
| Ba diễn viên chính trong phim Mối tình đầu của Hàn Quốc. Ảnh: News. |
Từng được dùng làm nhạc nền cho bộ phim tình cảm nổi tiếng của truyền hình Hàn Quốc có tên "Mối tình đầu", Forever của nhóm nhạc đến từ Phần Lan Stratovarius đã khiến biết bao con tim thổn thức với câu chuyện tình yêu đẫm nước mắt. Nhưng ý nghĩa thực sự của Forever lại là về một con người đang đắm chìm trong những ký ức của ngày xưa. Người đó cảm thấy nuối tiếc cuộc sống, tuổi trẻ và khát khao muốn trở lại thời ấu thơ hạnh phúc, không có sự khổ đau, được vui đùa trên những cánh đồng xanh mướt dưới ánh mặt trời. Khi chúng ta phải đối mặt với những khó khăn trong cuộc sống, bất chợt trong khoảnh khắc mơ hồ ta lại hướng về một thời ấu thơ đẹp đẽ trong quá khứ và dâng trào những cảm xúc không thể nói thành lời. Đây cũng là tâm sự mà nhóm Stratovarius muốn truyền tải đến người nghe thông qua những giai điệu buồn man mác của Forever.
7. "Auld Lang Syne" - Robert Burns
"... Should auld acquaintance be forgot
And never brought to mind?
Should auld acquaintance be forgot
And days of auld lang syne? ..."
"... Liệu ta có nên quên đi những người bạn cũ năm xưa
Và không bao giờ nhớ gì nữa?
Liệu ta có nên quên đi những người bạn xưa ấy
Và những ngày xưa êm đềm? ... "
Không chỉ là quốc ca của Scotland, Auld Lang Syne còn là ca khúc quen thuộc của nhiều trẻ em trên thế giới. Nhà thơ Robert Burns đã tạo nên tác phẩm bất hủ này vào năm 1788 và ngay lập tức được yêu thích trên khắp thế giới. Giai điệu da diết và tình cảm của Auld Lang Syne đưa người nghe trở lại với những ngày xưa êm đềm với ký ức về những người bạn cũ cùng các kỷ niệm khó phai. Bên cạnh Happy New Year của nhóm Abba, Auld Lang Syne cũng là giai điệu thường được ngân vang vào thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Đó là khoảng thời gian để ta nhìn lại những năm tháng đã qua với nỗi xúc động nghẹn ngào và hướng tới tương lai trong niềm vui, niềm hân hoan. Ca khúc này còn được dùng làm nhạc nền trong bộ phim kinh điển Waterloo Bridge vào năm 1940, có sự tham gia của huyền thoại màn bạc Vivien Leigh.
8. "Yesterday When I Was Young" - Shirley Bassey
"... Yesterday when I was young
The taste of life was sweet as rain upon my tongue
I teased at life as if it were a foolish game
The way the evening breeze may tease a candle flame
The thousand dreams I dreamed, the splendid things I planned..."
"... Ngày trước khi tôi còn trẻ
Hương vị của cuộc sống thật ngọt ngào hệt như những hạt mưa thấm nơi đầu lưỡi
Tôi đùa giỡn với cuộc đời như thể đó là một trò chơi ngớ ngẩn
Buổi tối mang theo cái giá lạnh như khiêu khích những ngọn nến đang rực cháy
Hàng ngàn giấc mơ tôi vẫn mơ, những điều tuyệt vời mà tôi đã dự định làm..."
Giai điệu buồn bã và có phần hoài cổ trong ca khúc Yesterday When I Was Young khiến người nghe như hồi tưởng lại về một thời đã xa. Tuổi thơ là quãng thời gian tuyệt vời nhất và để lại nhiều ấn tượng nhất trong cuộc đời mỗi con người. Ở nơi đó có những ngày tháng vui tươi, hồn nhiên, những trò chơi, những giấc mơ và có cả những sự day dứt, tiếc nuối, thất bại của một thời bồng bột. Cảm xúc về thời ấu thơ của con người có thể thay đổi theo thời gian nhưng những ký ức về nó thì mãi mãi là bất diệt. Hãy sống hết mình với nhiệt huyết của tuổi trẻ để khi trưởng thành sẽ không phải nuối tiếc bởi "ngày hôm qua" sẽ chẳng bao giờ có thể tìm lại được. Rất nhiều nghệ sĩ nổi tiếng thế giới đã từng thể hiện thành công ca khúc này nhưng ấn tượng hơn cả có lẽ là giọng ca mang đầy tâm sự của diva lừng danh một thời Shirley Bassey.
9. "Seasons In The Sun" - Westlife
"... Goodbye to you my trusted friend
We've known each other since we were nine or ten
Together we've climbed hills and trees
Learned of love and ABC's..."
"... Tạm biệt cậu, người bạn thân thiết của tôi
Chúng ta biết nhau từ thưở mới lên 9 hay 10
Ta đã cùng nhau băng qua những ngọn đồi và những tán cây
Học cách yêu thương và tiếp nhận tri thức..."
 |
| Ban nhạc Westlife. Ảnh: People. |
Phiên bản gốc của ca khúc này có tên là Le Moribond của ca sĩ Jacquet Brel đến từ Bỉ. Le Moribond có ý nghĩa là lời giã từ của một người đàn ông trong lúc chờ hành quyết vì đã giết người bạn thân khi biết vợ mình ngoại tình với người đó. Đến năm 1974, nam ca sĩ Terry Jacks lần đầu tiên chuyển thể bài hát này thành tiếng Anh với tên gọi Seasons In The Sun. Ý nghĩa của bài hát lúc này lại là về những tâm sự chân thành của một con người sắp rời xa cõi đời. Người ấy cảm nhận được giá trị của cuộc sống và tình cảm giữa con người với con người. Những hoài niệm đẹp đẽ về thời thơ ấu hiện lên trong từng câu hát. Đến năm 2000, boyband người Ireland Westlife cover lại ca khúc này và rất được những người yêu nhạc Việt Nam ưa chuộng. Seasons In The Sun giống như là lời tạm biệt của một người sắp ra đi gửi đến bạn bè, gia đình, người yêu và cả những kỷ niệm của một thời quá khứ.
10. "Donna Donna" - Claude Francois
"... Il était une fois un petit garçon
Qui vivait dans une grande maison
Sa vie n'était que joie et bonheur
Et pourtant au fond de son cœur
Il voulait devenir grand..."
"... Ngày xửa ngày xưa có một cậu bé nọ
Sống trong một ngôi nhà lớn
Cuộc đời cậu bé chỉ toàn niềm vui và hạnh phúc
Vậy mà sâu thẳm trong trái tim
Cậu bé luôn mong muốn trở thành người lớn..."
Một ca khúc nhạc country đi cùng năm tháng đã quá quen thuộc với người yêu nhạc trên toàn thế giới. Những giai điệu êm dịu, nhẹ nhàng đưa người nghe đến với câu chuyện về cuộc đời của một cậu bé từ những ngày ấu thơ cho đến khi trưởng thành. Trải qua một hành trình dài để rồi cuối cùng cậu bé nhận ra rằng cuộc đời có quá nhiều sự khổ đau và thất vọng và lại buồn rầu nhớ về thời ấu thơ hạnh phúc. Một quy luật thường thấy ở con người: khi còn bé thơ ta luôn mong muốn trở thành người lớn nhưng khi lớn lên lại mong muốn mình bé lại nằm trong vòng tay chăm sóc của cha mẹ. Lời tự sự buồn trong Donna Donna gợi nhớ về quãng đời thơ ấu đã qua và mang đến cho người nghe sự thấm thía cuộc đời. Phiên bản tiếng Anh của Donna Donna cũng rất nổi tiếng qua giọng ca của nữ ca sĩ Joan Baez.
Mai Như Ngọc
Hai sắc hoa ti gôn
T.T.K.H
Một mùa thu trước, mỗi hoàng hôn
Nhặt cánh hoa rơi chẳng thấy buồn
Nhuộm ánh nắng tà qua mái tóc
Tôi chờ người đến với yêu đương
Người ấy thường hay ngắm lạnh lùng
Dải đường xa vút bóng chiều phong
Và phương trời thẳm mờ sương cát
Tay vít dây hoa trắng chạnh lòng
Người ấy thường hay vuốt tóc tôi
Thở dài trong lúc thấy tôi vui
Bảo rằng: hoa giống như tim vỡ
Anh sợ tình ta cũng vỡ thôi
Thuở đó nào tôi đã hiểu gì
Cánh hoa tan tác của sinh ly
Cho nên cười đáp: Màu hoa trắng
Là chút lòng trong chẳng biến suy
Đâu biết lần đi một lỡ làng
Dưới trời đau khổ chết yêu đương
Người xa xăm quá, tôi buồn lắm!
Trong một ngày vui pháo nhuộm đường
Từ đấy thu rồi, thu lại thu
Lòng tôi còn giá đến bao giờ
Chồng tôi vẫn biết tôi thương nhớ
Người ấy, cho nên vẫn hững hờ
Tôi vẫn đi bên cạnh cuộc đời
Ái ân lạt lẽo của chồng tôi
Mà từng thu chết, từng thu chết
Vẫn giấu trong tim bóng một người
Buồn quá! Hôm nay xem tiểu thuyết
Thấy ai cũng ví cánh hoa xưa
Nhưng hồng, tựa trái tim tan vỡ
Và đỏ như màu máu thắm pha
Tôi nhớ lời người đã bảo tôi
Một mùa thu trước rất xa xôi
Đến nay tôi hiểu thì tôi đã
Làm lỡ tình duyên cũ mất rồi
Tôi sợ chiều thu phớt nắng mờ
Chiều thu, hoa đỏ rụng chiều thu
Gió về lạnh lẽo, chân mây trắng
Người ấy sang sông đứng ngóng đò
Nếu biết rằng tôi đã lấy chồng
Trời ơi, người ấy có buồn không?
Có thầm nghĩ tới loài hoa vỡ
Tựa trái tim phai, tựa máu hồng ./.
Bài thơ đôi dép
Bài thơ đầu tiên anh viết tặng em
Là bài thơ anh kể về đôi dép
Khi nỗi nhớ ở trong lòng da diết
Những vật tầm thường cũng viết thành thơ
Hai chiếc dép kia gặp gỡ tự bao giờ
Có yêu đâu mà chẳng rời nửa bước
Cũng gánh vác những nẻo đường xuôi ngược
Lên thảm nhung, xuống cát bụi cùng nhau
Cùng bước cùng mòn không kẻ thấp người cao
Cùng chia sẻ sức người chà đạp
Dẫu vinh nhục không đi cùng người khác
Số phận chiếc này phụ thuộc chiếc kia
Nếu ngày nào một chiếc dép mất đi
Mọi thay thế sẽ trở thành khập khễnh
Giống nhau lắm nhưng người đi sẽ biết
Hai chiếc này chẳng phải một đôi đâu
Cũng như mình trong những phút vắng nhau
Bước hụt hẫng cứ nghiêng về một phía
Dẫu bên cạnh đã có người thay thế
Mà trong lòng nỗi nhớ cứ chênh vênh
Đôi dép vô tư khắn khít bước song hành
Chẳng thề nguyền mà không hề giả dối
Chẳng hứa hẹn mà không hề phản bội
Lối đi nào cũng có mặt có đôi
Không thiếu nhau trên những bước đường đời
Dẫu mỗi chiếc có một bên phải trái
Nhưng anh yêu em bởi những điều ngược lại
Gắn bó đời nhau bởi một bước đi chung
Hai mảnh đời thầm lặng bước song song
Sẽ dừng lại khi chỉ còn một chiếc
Chỉ còn một là không còn gì hết
Nếu không tìm được chiếc thứ hai kia
Cuộc đời ta mãi mãi chẳng xa lìa
Mất một chiếc, chiếc kia vào sọt rác
Hay cố lê bên những gì phế thải
Sống âm thầm nơi xó góc tối đen
Rồi ngày kia buồn chán không ánh đèn
Chiếc còn lại cũng ra đi vĩnh viễn
Ngày ra đi không một người đưa tiễn
Nhưng vui lòng vì gặp lại chiếc kia
Một nơi xa hai chiếc chẳng chia lìa
Vì đã thoát khỏi cảnh đời ô trọc
Không hơn thua ghét ghen hay lừa lọc
Bước song hành một dạ đến ngàn thu [1][2]
Chú thích
- Ba khổ cuối của bài thơ không được phổ biến.
- Về tác giả của bài thơ, hiện có nhiều tranh cãi. Đa số cho là Nguyễn Trung Kiên, một số cho là Thuận Hóa, lại có một số ý kiến cho đây là một bài thơ dịch.
Vùng văn hoá Trung Bộ, xứ Thanh - Nghệ
Xứ Thanh là mảnh đất ở nơi bắt đầu dải đất miền Trung. Nơi ấy là nắng rát, là gió Lào, là cát trắng và rì rào biển xanh. Nơi ấy là nơi gắn liền với những danh nhân văn hóa nổi tiếng, với quần thể tháp Chăm kéo dài từ Quảng Bình cho đến tận Ninh Thuận - Bình Thuận, với đền đài, lăng tẩm triều Nguyễn...Xin mời đến với miền trung để chúng ta hiểu thêm những đặc điểm về tính cách và tinh hoa của vùng đất vùng người nơi đây.
Kỳ này xin giới thiệu 2 xứ Thanh - Nghệ, nơi bắt đầu cái đòn gánh cong hai đầu miền Trung.
I. Khái quát về vùng văn hóa Trung bộ
1. Đặc điểm môi trường tự nhiên xã hội
Thứ hai, địa hình miền Trung Bộ chia cắt theo chiều dọc Bắc Nam, bởi các đèo là những dãy núi đồi tách từ Trường Sơn đâm ngang ra biển. Nếu tính từ Tam Điệp đèo Ba Dội thuộc xứ Thanh thì cứ một đèo, một đèo lại một đèo, lặp đi lặp lại qua đèo Hoàng Mai, đèo Ngang, đèo Hải Vân, đèo Cù Mông v.v.. Đây là chỉ kể các đèo con, chứ thật ra còn nhiều đèo khác, chẳng hạn đèo Lý Hòa, núi Lễ Dễ (hay núi Ma Cô) ở giữa Quảng Bình, đèo Bình Đê ở khoảng giữa Quảng Ngãi và Bình Định. Dưới chân đèo là các sông lớn nhỏ, đều chảy ngang theo chiều Đông Tây ra biển, sông ngắn, nước biếc xanh, ít phù sa, châu thổ hẹp, nhiều cửa sông sâu tạo thành các vịnh, cảng. Vận động tạo sơn còn "ném" ra biển xa các đảo và quần đảo. Chưa kể các quần đảo san hô xa khơi như Hoàng Sa, Trường Sa, chỉ nói các hòn đảo gần bờ như Hòn Gió (Quảng Bình); Cồn Cỏ (Quảng Trị), Cù Lao Chàm (Quảng Nam), Lý Sơn (Quảng Ngãi), Phú Quý (Phú Yên), Hòn Tre (Khánh Hòa) v.v..., tạo ra những "bình phong" ngăn chặn bớt sóng gió Biển Đông. Suốt dải đất miền Trung Bộ, đường bờ biển Việt Nam "ưỡn" cong, "lồi" ra phía sau Biển Đông, đành rằng hướng gió bão, sóng thần, nhưng luồng cá biển cũng chạy gần bờ hơn, so với miền Bắc. Sát bờ biển, từ Quảng Bình trở vô Nam, Ngãi, Bình, Phú có các dải cồn cát chạy dọc dài bắc Nam ghi dấu những đường biển cũ. Ở giữa các dải cồn cát là một vùng trũng nối phân bố xóm làng và ruộng lúa ngày nay. Chân cồn là những bàu nước ngọt.
Thứ ba là khí hậu, miền Trung lại có mùa mưa lệch pha với hai đầu Bắc Nam đất nước, ở miền Trung, lại gặp gió Tây rất khô nóng, thổi từ Lào qua (xưa người vẫn gọi là gió Lào tạo ra sự khô rang cho miền Trung, như Chế Lan Viên từng thốt lên chua xót: Ôi gió Lào ơi, Ngươi đừng thổi nữa - Những ruộng đói mùa, những đồng đói cỏ - Những đồi sim không đủ quả nuôi người.
Hàng thú đá tại Lam Kinh - Thanh Hóa
2. Đặc điểm chung của vùng văn hóa Trung Bộ
Do vị thế địa chính trị, địa văn hóa đặc biệt của xứ Huế, nên xứ Huế đã như một tiểu vùng có gương mặt văn hóa khá độc đáo, vì thế, chúng tôi trình bày những đặc điểm chung của vùng Trung Bộ, và nhìn nhận riêng vùng văn hóa Huế.
Khác với Nam Bộ được khai phá muộn hơn, khác với Bắc Bộ là đia bàn tụ cư và khai thác lâu đời của người Việt, vùng Trung Bộ một thời kì dài thuộc các tiểu quốc của vương quốc Chăm-pa. Trước khi người Việt vào nơi này, Nền văn hóa chăm pa một thời rạng rỡ, như một ánh hào quang hắt lên mặt nước trong buổi chiều tà. Vì vậy, đặc điểm thứ nhất của vùng văn hóa Trung Bộ phải là một vùng đất chứa nhiều dấu tích văn hóa Chăm pa. Dọc miền Trung, nhiều di sản văn hóa hữu thể còn tồn tại trên mặt đất. Đó là các tháp Chăm phơi sương gió cùng năm tháng. Lịch sử đi qua bao nỗi thăng trầm, cuộc đời phải trải qua bao cơn dâu bể, tháp Chăm vẫn sừng sững như một dấu ấn không thể phai mờ. Ở Huế, theo tác giả Trần Đại Vinh, còn tháp đôi Liễu, Cốc Thượng, tháp Núi Rùa. Ở Quảng Nam, Đà Nẵng, tại Mỹ Sơn đã có 7 tháp, "đại diện tiêu biểu cho tất cả các giai đoạn và phong cách nghệ thuật kiến trúc Chămpa, tại Bằng An có 1 tháp, tại đồng Dương có 1 tháp, tại Chiên đản có 3 tháp, tại Khương Mỹ có 3 ngôi tháp. ở Bình Dương có tháp Phước Lộc, tháp Cánh Tiên, tháp Bánh ít, tháp Bình Lâm, tháp Thủ Thiện, ba ngôi tháp Dương Long; hai ngôi tháp ở Hưng Thạnh. ở tỉnh Phú yên có tháp Nhạn; ở Khánh Hòa có tháp Pô Nagar; ở Ninh thuận có cụm tháp Hòa Lai, cụm tháp Núi Trầm; ở Bình Thuận có tháp Pô Đam (hay Pô Tấm), tháp Phú Hải. Có thể nói khó có vùng văn hóa nào ở nước ta lại có nhiều tháp Chăm như vùng văn hóa Trung Bộ. Ngoài các tháp, di vật văn hóa Chăm-pa còn trên mặt đất, trong lòng đất khá nhiều. Đó là các tượng bà Pô Nagar, tượng Chó, đặc biệt là các tượng linga, yoni. Đó là các phù điêu, các trụ đá, các bia đá v.v...Cùng các di sản văn hóa hữu thể, vùng Trung Bộ còn khá nhiều các di sản văn hóa vô thể của văn hóa Chăm pa. Đó là các địa danh Việt mà chúng ta có quyền ngờ rằng, gốc tích của nó phải là các địa danh Chăm, kiểu như Cồn Ràng, Cồn Lồi, Cồn Mọi. Đó là các tín ngưỡng dân gian của người Chăm như thờ bà mẹ xứ sở, thờ cá voi, thờ thần biển .v.v...
Với tín ngưỡng thờ Mẫu ẩn trong tâm thức, khi vào Trung Bộ. người Việt gặp tín ngưỡng này của người Chăm, họ đã tiếp thu các nữ thần Chăm và chuyển hóa thành các nữ thần Việt Nữ thần Mưjưk của người Chăm được biến thành bà Chúa Ngọc. Câu chuyện mà Phan Thanh Giản ghi trên bia kí ở sau Tháp Bà, là câu chuyện đã Việt hóa sự tích một nữ thần chăm tại điện hòn Chén, thánh mẫu Vân Hương (tức thánh Mẫu Liễu Hạnh) được đưa vào điện thần cùng với bà chúa ngọc. Nói cách khác đi là, sự tiếp biến văn hóa đã khiến diện mạo tín ngưỡng của người Việt ở Trung Bộ thay đổi, so với người Việt Bắc Bộ. So với thiên nhiên Bắc Bộ và Nam Bộ, Trung Bộ là vùng đệm, mang tính chất trung gian. Vì thế, sự phản ánh thiên nhiên đa dạng của một vùng đất là đặc điểm thứ ba của vùng văn hóa này. Yếu tố biển, sông, đầm, đồng bằng, núi non đều ánh xạ vào trong các thành tố văn hóa, từ diện mạo đến các phương diện khác. Có thể thấy ngay điều này từ diện mạo các loại hình văn hóa, với Trung Bộ, làng làm nông nghiệp tồn tại đan xen với làng của ngư dân. Bên cạnh lễ cúng đình của làng nông nghiệp là lễ cúng cá ông của làng làm nghề đánh cá. Điều này là đương nhiên, bởi lẽ, đồng bằng Trung Bộ thường là đồng bằng nhỏ hẹp, sát biển.
Nơi ấy: Đường vô xứ Nghệ quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ
Trong văn hóa đời thường, bữa ăn của cư dân Việt Trung Bộ đã bắt đầu có sự thay đổi, nghiêng về các hải sản, đồ biển. Nói cách khác, yếu tố biển đã đậm đà hơn trong cơ cấu bữa ăn của cư dân ở đây. Mặt khác, người dân Việt Trung Bộ, do tính chất khí hậu, nói rộng hơn là điều kiện tự nhiên chi phối, nên sử dụng nhiều chất cay trong bữa ăn. Tóm lại, vùng văn hóa Trung Bộ có những đặc điểm riêng của mình, khi đặt trong tương quan với các vùng văn hóa khác.
II. Các tiểu vùng văn hóa miền Trung
1. Xứ Thanh - Xứ Nghệ, gạch nối giữa hai đại vùng văn hóa Bắc và Trung
Xứ Thanh, xứ Nghệ là cách gọi dân gian thân quen đối với vùng đất Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh ngày nay.
Thanh Hóa có biển đẹp Sầm Sơn, sông Mã bất kham, động Bích Đào kỳ ảo, nhiều di chỉ đá cũ, đá mới, đồng thau lừng danh: Núi Đọ, Đa Bút, Đông Sơn...; nhiều làng mạc cổ: Kẻ Rỵ, Kẻ Chè, Cổ Bôn, Cổ Đô, Bột Đà Trang, Bô Lỗ Trang...; nhiều phong tục lễ hội, trò múa, dân ca độc đáo: trò Xuân Phả, hát ả đào, ví phường vải, hò sông Mã... Xứ Thanh cũng là quê hương của Bà Triệu, Lê Hoàn, Lê Lợi, Hồ Quí Ly, các chúa Trịnh, chúa Nguyễn, vua Nguyễn, cho nên còn đây đền vua Bà, đền Đồng Cổ, thành Tây Đô, di tích Lam Kinh...
Nghệ An - Hà Tĩnh nào chịu kém thua về truyền thống lịch sử - văn hóa lâu đời: di chỉ Làng Vạc, Hang Bua, Đền Cuông thờ vua Thục (sánh vai đền miếu Cổ Loa ngoài Bắc), đền và mộ Mai Hắc Đế, Đền Cờn, Đình Hoành Sơn, Phượng Hoàng Trung Đô (suýt qua mặt Phú Xuân nếu Quang Trung không mất quá sớm); những di tích lưu niệm Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Phan Bội Châu, Hồ Chí Minh...
a. Thiên nhiên xứ Thanh: Động Bích Đào, biển Sầm Sơn, vườn quốc gia Bến En
Đất nước Việt Nam là nơi có vô số hang động đẹp tuyệt vời. Năm 2001, Nguyễn Quang Mỹ và Haward Limbert đã đồng chủ biên một công trình song ngữ đồ sộ là cuốn Kỳ quan hang động Việt Nam - The wonders of Vietnamese Caves , kèm hơn 200 ảnh ( 24 X 24 cm) và nhiều bản đồ từ Lạng Sơn đến Quảng Bình ( nơi có động Phong Nha di sản thiên nhiên thế giới ) nhưng không hiểu sao hai học giả này lại bỏ quên động Bích Đào bất hủ của Thanh Hóa.
Còn gọi là động Từ Thức, do gắn với huyền thoại về cuộc tình duyên đẹp dở dang giữa người trần Từ Thức với nàng tiên Giáng Kiều. Động Bích Đào nằm ở dãy núi Thần Phù (xã Nga Thiện, huyện Nga Sơn). Lê Quý Đôn ở thế kỷ 18 đã từng đến đây tức cảnh đề thơ: "Áo gai phiêu bạt thân Từ Thức / Mây nước già dăm mặt Giáng Hương / ... Thiên Thai bao kẻ từng xây mộng / Nào biết Thiên Thai cũng hí trường!"
Hệ thống động Bích Đào gồm Động Ngoài, Động Giữa, Động Trong với vô số vú đá, măng đá: Kho Gạo, Kho Tiền, Rồng ấp trứng vàng, Phường Bát Âm (lấy dùi gỗ gõ vào từng vú đá nghe phát ra những thanh âm nhiều cung bậc giống tiếng chiêng cồng, thanh la, trống, khánh, chuông, mõ), Bàn Cờ, Áo Mũ, Ngọn Nến, Hương Án, Đường Lên Trời, Đường Xuống Cõi Âm... trăm màu ngàn sắc lấp lánh theo sức tưởng tượng dân gian. Gần động Bích Đào có động Bạch Ác, động Mắt Voi, Chùa Tiên đã đi vào ca dao: "Trăng trong gió mát thảnh thơi / Thuyền tình mượn chén hồng mai thay trà ...". Ngoài các di tích và thắng cảnh , du khách sẽ thích hai đặc sản là chiếu cói Nga Sơn bền đẹp và thịt lệch (còn gọi là nhệch) một giống lươn lớn sống ở vùng cửa sông nước lợ, thơm ngon và rất béo bổ. Lệch khoẻ một cách kỳ là, coi chừng khi bắt những con lệch lớn nhất chúng có thể quấn gẫy cánh tay. Vì người ta cho rằng lệch thưởng thức với rượu ngon là món ăn có tác dụng tăng gân cốt, làm hết mỏi gối chồn chân.
Biển Sầm Sơn , cách thành phố Thanh Hóa 16 km, không những là một bãi tắm tuyệt vời mà còn có một quần thể di tích danh thắng hấp dẫn.
b. Xứ Thanh, đất anh hùng và đế vương: đến Bà Triệu, đền Lê Đại Hành, thành Tây Đô, khu di tích Lam Kinh
Nếu vùng Mê Linh, Xứ Đoài, có hai chị em Bà Trưng, thì Xứ Thanh có hai anh em Bà Triệu: sau khi người anh hùng chống giặc Ngô là Triệu Quốc Đạt mất, cô em Triệu Thị Trinh, dân gian quen gọi là Bà Triệu, được tướng sĩ tôn lên làm chủ soái thay anh. Bà mặc áo giáp vàng, cài trâm vàng, đi guốc ngà, cưỡi voi trận, nói lời khí phách: "Ta chỉ muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp bằng sóng dữ, chém cá kình biển Đông, đánh đuổi giặc Ngô, giành lại giang sơn, cởi ách nô lệ chớ không chịu khom lưng làm tì thiếp...". Bà lập căn cứ tại làng Bồ Điền (huyện Hậu Lộc ngày nay) và đã nhiều lần đánh bại quân Ngô. Chúng khiếp sợ kháo nhau: "Múa ngang ngọn giáo chống cọp dễ / Đối mặt vua Bà khó lắm thay!".
Đền thờ Lê Đại Hành dựng tại xã Xuân Lập, huyện Thọ Xuân, trên mảnh đất rộng 40.000 m2. Được sự ủng hộ của thái hậu nhà Đinh Dương Vân Nga, Đại Hành hoàng đế đã đánh tan quân xâm lược Tống ở phía bắc và khuất phục quân Chămpa ở phía nam, giữ vững nền độc lập dân tộc. Hiện nay trong đền vua Lê còn giữ nhiều hiện vật quí hiếm: hai trống đồng Đông Sơn cỡ lớn, một đỉnh đồng, một bình hương đồng đen, một chục chiếc choé, một chiếc dĩa đá màu hồng gọi là dĩa Ngọc Tuyết, đường kính 50 cm, ở giữa lòng đĩa có hai dòng chữ Nho màu đỏ: "Sông Nam một mảnh tuyết / Vượng khí vạn năm còn" . Lễ hội đền vua Lê, diễn ra hai ngày 7, 8 tháng ba âm lịch, với các trò chơi đấu vật, múa võ... cũng là một lễ hội lớn của xứ Thanh.
Cách thành phố Thanh Hóa 45 km, ở phần đất của ba làng Tây Giai, Xuân Giai và Đông Môn (huyện Vĩnh Lộc), một bức thành đá đồ sộ đứng sừng sững từ hơn 600 năm nay, đó là thành Tây Đô (còn gọi là Tây Kinh, Tây Giai) mà từ lâu nhân dân quen gọi là thành nhà Hồ, bởi lẽ người chủ trương xây dựng nó là Hồ Quí Ly, đừng đầu một triều đại ngắn ngủi đầu thế kỷ 15 (1400-1407).
Trong giai đoạn này, nhà Trần suy thoái nghiêm trọng. Kinh đô Thăng Long hai lần bị quân Chămpa cướp phá. Triều Minh ở phía bắc nước Đại Việt cũng có âm mưu thôn tính nước ta. Hồ Quý Ly lúc ấy là quan đầu triều giỏi chữ nghĩa, giàu tham vọng, muốn lật đổ nhà Trần lên làm vua để thực hiện những cải cách cần thiết hòng cứu vãn tình thế. Năm 1397 Hồ Quý Ly từ Thăng Long cử Đỗ Tỉnh vào Thanh Hóa, quê hương của họ Hồ, tìm một căn cứ địa vững chắc để xây dựng thành trì và chuẩn bị dời đô. Vùng đất huyện Vĩnh Lộc có địa thế khá hiểm yếu nên đã được chọn làm nơi dựng đô mới sẽ gọi là Tây Đô.
Thành được xây cấp tốc chỉ sau ba tháng (giêng - ba 1397) đã hoàn thành về mặt phòng thủ. Thành hình chữ nhật, hai mặt nam - bắc dài 900 m, hai mặt đông - tây dài 700 m, cao trung bình 5 - 6 m, có nơi đến 10 m. Thành được đắp đất, mặt ngoài tường thành được ốp đá, toàn những phiến đá rất lớn, dài tới 4,5 m, rộng trên 1 m, nặng tới 15 - 20 tấn. Mặt trong tường thành đắp đất thoai thoải để quân lính lên xuống dễ dàng. Khối lượng đất sử dụng ước tính trên dưới 1 triệu m3. Mặt thành rộng có đường để voi ngựa đi lại và bố trí các ụ pháo. Thành có bốn cổng: tiền, hậu, tả, hữu. Ba cổng hậu, tả, hữu cao 5,4 m , rộng 5,8 m, dày 13,7 m. Riêng cổng tiền hướng chính nam đồ sộ nhất và vẫn còn hầu như nguyên vẹn: dài tới 30 m, dày 14 m gồm 2 cửa: hai cửa hai bên cao 7,8 m, rộng 5 m, cửa giữa cao 8 m, rộng 5,8 m.
Trong nội thành Tây Đô có điện Hoàng Nguyên, Thái miếu, các cung Diên Thọ, Phú Cực, hồ Dực Tương ... nguy nga tráng lệ không thua kém Thăng Long. Tại Tây Đô đã được tổ chức hai kỳ thi thái học sinh (tiến sĩ), năm 1400 và 1405.Đi dọc bốn phía thành nhà Hồ, nhìn những phiến đá khổng lồ chồng khít lên nhau, chúng ta tự hỏi người xưa cách nay hơn 6 thế kỷ đã sử dụng những phương tiện, phương pháp gì để có thể vận chuyển và đưa lên cao những khối đá lớn nặng đến thế ?
Ở thế kỷ 16 Phùng Khắc Khoan đã có thơ "Sáng sớm qua Tây Đô": "...Nhuận Hồ phụ tử nay đâu tá ? Để gió lẻ loi quấn quýt người"! Giữa thế kỷ 20, học giả Louis Bezacier đánh giá thành nhà Hồ là "một trong những tác phẩm đẹp nhất của nền kiến trúc Việt Nam xưa"
Khu di tích Lam Kinh (tên ghép từ Lam Sơn và Kinh Đô) cách Thanh Hóa 50 km, thuộc xã Xuân Lam, huyện Thọ Xuân, quê hương anh hùng dân tộc Lê Lợi, căn cứ địa đầu tiên của Khởi Nghĩa Lam Sơn, đã có từ đầu thế kỷ 15, sau khi triều hậu Lê được thành lập. Từ đó về sau đã được nhiều lần bổ sung, tu sửa. Ngoài những cung điện như Quảng Đức, Sùng Hiếu ..., Lam Kinh còn có nhiều lăng miếu như Vĩnh Lăng của Lê Thái Tổ, Hựu Lăng của Lê Thái Tôn, Chiêu Lăng của Lê Thánh Tôn, v.v.
Bia Vĩnh Lăng - Lam Kinh - Thọ Xuân - Thanh Hóa
Trải qua bao biến thiên lịch sử, các công trình kiến trúc xưa đã bị hủy hoại, chỉ còn một số dấu tích: bốn con rồng đá, những kiệt tác điêu khắc thế kỷ 15 và quí nhất là bia Vĩnh Lăng làm bằng một phiến đá cao 2,97 m, rộng 1,94 m, dày 0,27 m, đặt trên lưng một con rùa đá lớn đẹp. Bia được dựng năm 1433, trên mặt bia ghi tiểu sử và công trạng Lê Thái Tổ (Lê Lợi) do Nguyễn Trãi soạn. Đây là tấm bia thuộc loại đẹp nhất, lớn nhất, có giá trị lịch sử và văn học cao trong kho tàng bi ký Việt Nam.
c. Thiên nhiên xứ Nghệ và truyền thống lịch sử văn hóa lâu đời của một vùng địa linh nhân kiệt
Từ thuở đất nước có tên Văn Lang, xứ Nghệ đã là một trung tâm của nền văn hóa Đông Sơn nổi tiếng , với di chỉ Làng Vạc và nhiều di chỉ khác . Từ thời Bắc thuộc đến thời cận - hiện đại, xứ Nghệ "non xanh nước biếc" của Hang Bua, Cửa Lò, Núi Hồng, Sông Lam ... đã ghi lại dấu tích bao anh hùng, hào kiệt, và danh nhân, từ vua Thục (Đền Cuông), vua Mai (đền Mai Hắc Đế), vua Quang Trung (Phượng Hoàng Trung Đô)... đến Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Phan Bội Châu... cùng với những công trình nghệ thuật như đình Hoành Sơn, đình Trung Cần, những làng văn hóa Tiên Điền, Trường Lưu, Cổ Đạm... Xứ Nghệ đã cống hiến cho tổ quốc biết bao văn nghệ sĩ, nhà văn hóa, nhà bác học làm rạng danh văn hóa, văn minh Việt Nam.
Bãi Lữ
Xứ Nghệ có hai nơi thờ Thục An Dương Vương: đền Đức Vua ở Nghi Xách (huyện Nghi Lộc) và đền Cuông ở Diễn An ( huyện Diễn Châu). Nếu đền và đình Cổ Loa tọa lạc giữa đất Cổ Loa là nơi vua Thục xây thành, dựng nước Âu Lạc thì đền Cuông được đặt giữa sườn núi Mộ Dạ, gần nơi vua từ giã cõi đời. "Chớ đem thành bại luận anh hùng" và anh hùng là bất tử . Thục An Dương Vương của chúng ta không hề chết vì thần Rùa Vàng đã rẽ nước đưa vua xuống Biển Đông. Nhà thơ Chu Mạnh Trinh đã nói lên nỗi niềm của người đời sau đối với cha con vua Thục:"Nghĩa cha sâu thẳm, cạn tình chồng
Giãi nỗi kỳ oan mãi chửa thông !..."
(thơ đề am Mỵ Châu, Cổ Loa)
Tôi kể ngày xưa chuyện Mỵ Châu
Trái tim lầm chỗ để trong đầu
Nỏ thần sơ ý trao tay giặc
Nên nỗi cơ đồ đắm biển sâu
(Tố Hữu)
Cách thành phố Vinh 22 km, ven sông Lam, trên phần đất thị trấn Nam Đàn có đền thờ Mai Thúc Loan, người anh hùng đã có công đánh đuổi giặc Đường, lập nước Vạn Xuân ở thế kỷ 8. Cách đền vua Mai 3 km, ngược dòng sông Lam, là khu mộ vua dưới chân núi Đụn. Ngày xưa hằng năm tại đền và mộ vua, nhiều hội lễ được tổ chức trọng thể: hội Đền rằm tháng giêng, hội giỗ hoàng hậu rằm tháng 7, hội giỗ vua rằm tháng 9 âm lịch. Hội đền mùa xuân có qui mô lớn, trang nghiêm và đông đảo nhất với nhiều trò vui: rước kiệu, đánh vật, bắn nỏ, chọi gà, đua thuyền, đánh đu, cờ người, múa hát rôm rả trong nhiều ngày.
Tháng 10 - 1788, Nguyễn Huệ quyết định đóng đô ở Nghệ An, giao cho trấn thủ Thận và cố vấn Nguyễn Thiếp tổ chức xây dựng thành Phượng Hoàng Trung Đô ở khu vực núi Dũng Quyết, vùng Bến Thủy, thành phố Vinh ngày nay. Thành ngoài xây bằng đất và đá ong, hình tứ giác, chu vi 2.820 m, bờ thành cao 3-4 m, diện tích 22 ha, bao quanh thành ngoại là con hào rộng 30 m, sâu 3 m. Thành nội xây bằng gạch vồ và đá ong, chu vi 1.680 m, với hai dãy hành lang nối liền với điện Thái Hòa, nơi vua thiết triều.
Tháng 11 - 1789 thúc giục Nguyễn Thiếp hoàn thành việc xây dựng Trung Đô và sau đó Quang Trung đã làm việc tại đây ít nhất là hai lần: tháng 5 - 1791 và tháng 1 - 1792. Nhưng sáu tháng sau, vua đột ngột qua đời nên không kịp dời đô từ Phú Xuân ra Trung Đô. Nhà sử học và nhà văn hóa học hôm nay có lẽ không lầm khi cho rằng Trung Đô là chứng tích hào hùng thể hiện đầu óc chiến lược và tầm nhìn văn hóa của người anh hùng dân tộc trong quá trình đấu tranh thống nhất đất nước và xây dựng cuộc sống an lạc, ấm no cho dân khi vua khẳng định: " Nay kinh đô Phú Xuân hình thế trắc trở, mà trị an Bắc Hà sự thế rất khó khăn (...) Chỉ đóng đô ở Nghệ An là độ dường vừa cân phân vừa có thể khống chế được trong Nam ngoài Bắc, và sẽ giúp cho người tứ phương đến kêu kiện tiện việc đi về ... " . Phải chăng đó là một biểu hiện tư tưởng thân dân của Quang Trung ?
d. Xứ Thanh, xứ Nghệ đã và đang gìn giữ cho dân tộc một kho tàng văn nghệ dân gian độc đáo , đẹp đẽ
Xứ Thanh, xứ Nghệ đã sản sinh nhiều truyện cười, truyện trạng, đóng góp to lớn vào nền văn hóa trào phúng dân gian.
Về truyện cười xứ Thanh, trong năm 1987, Nguyễn Đức hiền và Hà Văn Tấn cho công bố cuốn Trạng Quỳnh lần đầu tiên đưa ra lý giải thuyết phục về mối liên hệ giữa nhân vật lịch sử Nguyễn Quỳnh quê ở Thanh Hóa và trạng Quỳnh dân gian, hình tượng trung tâm của một chùm 40 truyện Trạng được truyền tụng khắp nước ta từ Nam đến Bắc, và được coi là đỉnh cao của di sản truyện cười, truyện Trạng Việt Nam. Riêng nhà văn, nhà folklor học Nguyễn Đức Hiền, trước khi mất (2004) còn kịp công bố một tập đại thành Nguyễn Quỳnh - Trạng Quỳnh - Truyện Trạng Quỳnh dày hơn 400 trang khổ lớn, kèm nhiều hình ảnh và tài liệu Hán - Nôm được in lại nhiều lần như một best seller của folklor Việt Nam.
Truyện cười xứ Nghệ cũng rất phong phú, tiêu biểu là ba chùm truyện: truyện Chàng Ngốc (Ngốc học khôn, Ngốc được kiện, Những cuộc phiêu lưu của anh chàng Ngôc), truyện Ông Bờ Ao (tức ông Tả Ao) và nhất là chùm truyện Cố Bợ (Ông Bợ, Thằng Bợ hay Quỷ Bợ) với hình tượng nhân vật nghịch ngợm, phá phách nhất của kho tàng truyện cười Việt Nam, đến nỗi dân gian cũng phải kêu trời và la làng bởi vì: "Con trời, Cố giỏi nghề chi ?/Nghề đi chọc táo, nghề đi ghẹo người .../Nhà tôi vốn thị thanh bần/Cố đốt cho cháy nhăn răng cố cười..." (Vè Cố Bợ).
Năm 1997, lần đầu tiên Vũ Ngọc Khánh và Phạm Minh Thảo đã công bố bộ Kho tàng Diễn xướng Dân gian Việt Nam đồ sộ dày gần 900 trang, mà một phần lớn dành giới thiệu hơn một chục hội lễ và trò diễn lưu hành ở Thanh Hóa trong nhiều thế kỷ , đáng chú ý nhất là những trò diễn có tính cách sân khấu dân gian vô cùng độc đáo: tổ khúc Múa đèn, trò Tiên cuội, trò Trống mõ, trò Bắt cọp, trò Hùm, trò Lào, trò Xiêm, trò Tú Huần, trò Lăng Ba Khúc... và nhất là hệ thống trò Xuân Phả, một đỉnh cao của diễn xướng dân gian Việt Nam gồm trò Hoa Lang, múa Chiêm Thành, múa Lục Hồn Nhung, múa Ải Lao, trò Ngô Quốc. Tất cả các trò diễn kỳ lạ này đều là những tổ khúc múa hát có kịch bản hoàn chỉnh và nhiều nhân vật mang mặt nạ không hề thấy ở các vùng văn hóa khác.
Bên cạnh những hiện tượng folklor còn đầy bí ẩn này, cái hấp dẫn chúng ta nhất trong di sản văn hóa xứ Thanh, xứ Nghệ chắc chắn là kho tàng dân ca.
(Đền Đào DUy Từ tại xã Nguyên Bình - huyện Tĩnh Gia - tỉnh Thanh Hóa; người được coi là ông tổ của ngành nghệ thuật Tuống truyền thống)
Xứ Thanh là một vùng phong phú về dân ca với hát “Cửa đình” Thanh Hóa, còn gọi là hát Nhà Trò, một dị bản của hát ả đào (ca trù) ngoài Bắc. Hát trống quân, hát ghẹo Thanh Hóa (hát huê tình), chèo chải Thiệu Hóa, chèo chải Hoằng Hóa, hát khúc Tĩnh Gia... và nổi tiếng nhất là tổ khúc Hò Sông Mã.
Xứ Nghệ lại có một di sản dân ca rất khác với xứ Thanh: hát ả đào Cổ Đạm, hát giặm Hà Tĩnh, hát ví Nghệ Tĩnh. Hát giặm không phổ biến khắp xứ mà chỉ thịnh hành ở một số địa phương như Can Lộc, Thạch Hà, Cẩm Xuyên, Kỳ Anh với hai hình thức hát giặm nam nữ và hát giặm vè. Còn hát ví thì phổ biến khắp xứ vì nó gắn với các ngành nghề được tổ chức thành phường. Trên sông nước có ví đò đưa (ví nước ngược, ví nước xuôi, ví đò đưa sông Lam, sông La, sông Phố); các làng vùng biển có ví phường nốc, ví phường chắp gai đan lưới; các làng ven núi có ví phường củi (có nơi gọi là ví phường reo); vùng các thị xã, thị trấn, các chợ đông đúc có ví phường buôn... Quen thuộc nhất là ví phường gặt, phường nhổ mạ, phường cấy, phường đan, phường nón, phường bện võng, phường róc cau, phường róc mía, phường cỏ, phường măng, phường bẽ chè, phường bẽ ngô, mót ngô, phường đường, phường vàng... và nổi tiếng nhất là ví phường vải . Hai đỉnh cao của dân ca xứ Nghệ, xứ Thanh là Hát phường vải và hò sông Mã.
Cách nay nhiều thế kỷ có lẽ ví phường vải lúc đầu chỉ là những câu hát của các chị em miệt mài hành nghề kéo vải mà thôi. Nhưng rồi một đêm đẹp trời nào đó, một chàng trai hay chữ và hát hay đi qua, nghe được tiếng ca tình tứ êm đềm, lắng dịu của các cô vọng ra "giọng cao đón gió, giọng trầm lắng sương", "tiếng êm như nhiễu, tiếng nhẹ nhàng như tơ" thì anh xúc động dừng chân lắng nghe, rồi cũng cất lên tiếng hát đối đáp. Thế là lề lối thủ tục hát phường vải ra đời và diễn ra những cuộc hát đối đáp giao duyên kéo dài 2, 3 hay có khi 5, 6 đêm mới đủ mọi chặng, mọi bước.
Chặng một, ba bước: hát dạo - hát chào, hát mừng - hát hỏi. Chặng hai, một bước: hát đố, hát đối là bước rất quan trọng, có được mời vào nhà để tiếp tục hát hay không là ở chặng này. Chặng ba, ba bước: hát mời (vào nhà) - hát xe kết (bước căn bản, bước dài nhất) gồm hát thương, hát nhớ, hát than, hát trách... Và đích cuối cùng của hát xe kết là hát cưới, sau khi nàng với chàng đã thuận tình xe kết với nhau; bước cuối là hát tiễn. Tóm lại, hát phường vải là cần mẫn, trí tuệ, đua tài, khoe sắc, giao duyên. Bắt đầu trai hát:
"Đi ngang trước cửa nàng Kiều
Dừng chân đứng lại dặt dìu đôi câu"
và cuối cùng gái hát:
"Ra về răng được mà về
Ở đây tay gối đầu kề nỏ hơn !".
Có chàng lại hát đáp cho có vẻ Tây một chút:
"Ra về cất tiếng "ô voa"
Nhãn hồng gởi lại , "mù soa" em cầm ...
Ở Thanh Hóa, người dân 16 huyện, để vận chuyển giao thông trao đổi hàng hóa giữa miền xuôi mạn ngược, xưa nay vẫn nhờ vào sông Mã, một con sông tuy lắm thác ghềnh, khó chèo chống ngược xuôi, nhưng cũng có nhiều khúc sông nước chảy hiền hòa. Dọc sông có nhiều cảnh đẹp, đền chùa, làng xóm... với những đêm trăng thanh, những chiều gió mát... Để lao động sông nước đỡ vất vả nhọc nhằn, để khách đi đò vui tai vừa lòng và cũng để thổ lộ tâm tình, các trai đò nhiệt tình cất lên vô số lời hát câu ca của tổ khúc Hò Sông Mã.
Mỗi lần đến một bến nào đó, trai đò hò cập bến để mọi người nghỉ ngơi, ăn uống, mua bán:
"Trông lên phố chợ cao cao
Miệng khoan tay bắt lái vào cho mau
Dô ta dô tà dô ta oa oa oa dô ta dô ta dô tà".
Rời con đò sông Mã, khách còn luyến nhớ mãi những câu hò gợi cảm gợi tình của trai đò:
- "Xăm xăm tới gốc cây hồng
Hỏi thăm cô ấy có chồng hay chưa?
Dô khoan dô khoan dô khoan a hề hò khoan ố dô khoan".
- "Hỡi cô con gái nằm đò
Mận xanh ăn vậy đừng chờ đào non
Là dô dô huầy là dô dô huầy".
Tự ngàn xưa, nhờ hàng trăm câu hò sông Mã mà hàng trăm chuyến đò dọc hào hùng, trăm con đò ngang duyên dáng, vẫn vững tay chèo tay chống trên sóng nước hữu tình.
(Lê Văn Hảo - Paris)
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)